VĂN BẢN 2: MUỐI CỦA RỪNG - Nguyễn Huy Thiệp

Vấn đề 1. Cốt truyện

Tóm tắt cốt truyện:

- Ông Diểu gặp đàn khỉ (nghĩ về con người)

- Ông Diểu bắn khỉ đực (sợ hãi vì làm việc ác)

- Chứng kiến khỉ cái dìu khỉ đực chạy trốn (tức giận, buồn bã)

- Bị khỉ con lấy súng (phá lên cười)

- Chứng kiến cảnh tượng Hõm Chết (bàng hoàng, kinh sợ)

- Cứu chữa khỉ đực rồi bế xuống núi (tiếc con mồi, mủi lòng thương cảm)

- Khỉ cái bám theo (cảm thấy bị xúc phạm, khổ sở, giác ngộ)

-  Ông Diểu phóng sinh cho khỉ đực, gặp hoa tử huyền (cô đơn, hạnh phúc).

=> Văn bản kể về hành trình đi săn của ông Diểu. Đó cũng là hành trình trải nghiệm và nhận thức của ông. Mỗi sự việc là một trạng thái tâm lí của ông Diểu, ông lại thêm phần khám phá về đối phương và về chính bản thân mình.

Vấn đề 2. Nhân vật ông Diểu

Trải nghiệm, tâm trạng và nhận thức của ông Diểu:

– Khi chứng kiến đời sống của đàn khỉ trong khu rừng mùa xuân: Ông Diểu đã có những ý nghĩ và nhận xét về con khỉ đầu đàn (“gớm lắm đây”, “tự tin đến thô bạo”, con khỉ đực “cái thằng bố ô trọc ấy”, “đồ phong tình phóng đãng”, “tên bạo chúa khốn nạn”); về con khỉ cái (“giống cái bao giờ cũng dễ phân tâm”, “với giống cái thì thân thể mình là quan trọng nhất”).

=> Thể hiện tính chủ quan, cực đoan, định kiến.

– Lúc đến Hõm Chết:

+ Ông Diểu chứng kiến những sự việc kì lạ: cảnh tượng ở Hõm Chết (“sương mù dâng lên cuồn cuộn, trông vừa kinh dị, vừa đầy tử khí”); khỉ con màu trắng (“cô hồn của những bà cô ông mãnh thường biến thành hình khỉ trắng”); chỗ con khỉ đực bị thương (nằm trên “ngọn đá phẳng lì và khá chông chênh”, “cảm tưởng như bất cứ lúc nào tảng đá cũng có thể lăn nhào”); tiếng kêu của khỉ đực (“tựa như Thần Chết bực mình”, “lắp bắp nghe như tiếng của trẻ con”); núi lở bất ngờ (“đoạn đường mà ông leo lên lúc nãy loáng cái chỉ còn một vết chém thẳng phẳng lì”); chỗ ông Diểu để quần áo (“đùn lên một đống mối to gần bằng cây rạ”); khỉ cái đeo bám “lẽo đẽo đằng sau”, “lẵng nhẵng bám theo”;…

+ Cảm xúc và suy nghĩ của ông Diểu: “kinh hoàng”, “hay là ma?”, “bàng hoàng”, “không ngờ”, ”rùng mình”, “kinh hãi”, “thót mình”, “giật mình”, “thấy buồn tê tái”,... Diễn biến tâm trạng của ông Diểu phức tạp từ kinh ngạc – sợ hãi – buồn bã khi nhận thấy thiên nhiên bị huỷ hoại, khi bị thiên nhiên cảnh báo và trừng phạt, khi nhận thấy bản tính và phẩm tính của loài vật,...

=> Những sự việc kì lạ trên hành trình săn khỉ đã làm cho ông Diểu thay đổi nhận thức và liên tục hành động “lạ lùng”.

– Diện mạo và tình thế của ông Diểu ở đầu truyện và cuối truyện:

+ Đầu truyện: Ông Diểu đi săn – trang phục đầy đủ, mang theo súng săn, lương thực với tinh thần chủ động, tự tin và tâm thế kẻ cả, định kiến => Đây là hình ảnh con người cao ngạo, làm chủ tự nhiên, khai thác, huỷ hoại tự nhiên để phục vụ cuộc sống của mình.

+ Cuối truyện: Sau khi bắn khỉ đực và cứu chữa rồi phóng sinh cho con mồi, trải qua nhiều cảm xúc và suy nghĩ, nhận thức, ông Diểu “trần truồng như thế, cô đơn như thế” khi ra khỏi rừng. Rừng đã tước đoạt của ông tất cả quần áo, thức ăn, vũ khí nhưng trả lại cho ông trạng thái tự nhiên, hoà hợp với đất trời trong mưa xuân dịu dàng => Con người đã trở nên khiêm nhường, nhỏ bé trước tự nhiên. Con người chỉ là một loài giữa muôn loài trong vũ trụ.

=> Thông điệp của tác phẩm: Con nguời cần phải biết sống hoà hợp với tự nhiên.

Vấn đề 3. Ngôi kể và sự dịch chuyển điểm nhìn

– Ngôi kể: ngôi thứ ba.

– Điểm nhìn dịch chuyển: khi thì ở điểm nhìn của ông Diểu (“Hành động ấy thật là đê tiện”); khi thì là con khỉ cái (“Nó sẽ cuồng nhiệt hi sinh bởi lòng cao thượng của nó sẽ được thiên nhiên tính điểm. Ông đã lộ mặt là tên ám sát! Dù chết nó vẫn nhe răng để cười. Bất luận thế nào ông cũng sẽ đau đớn, sẽ thao thức, thậm chí ông sẽ chết sớm hai năm nếu ông bắn nó lúc này”); và khi thì ở điểm nhìn của người kể chuyện (“Loài hoa tử huyền cứ ba chục năm mới nở một lần. Người nào gặp hoa tử huyền sẽ gặp may mắn. Hoa này màu trắng, vị mặn, bé bằng đầu tăm, người ta vẫn gọi hoa này là muối

của rừng”).

=> Dịch chuyển điểm nhìn khiến vấn đề được soi tỏ nhiều góc, nhiều chiều, kết hợp thể hiện cái nhìn sắc lạnh về hiện thực, tạo tính đối thoại, thể hiện được sự phồn tạp, bí ẩn của đời sống.

Vấn đề 4. Vai trò của yếu tố kì ảo

– Vai trò:

+ Tạo nên sự hấp dẫn, li kì cho câu chuyện.

+ Thể hiện quan niệm về thế giới tự nhiên và tâm linh.

+ Phản ánh những vấn đề xã hội và gửi gắm thông điệp của tác giả.

– Liên hệ:

+ Ở Đền thiêng cửa bể, yếu tố kì ảo (chi tiết kì lạ, nhân vật kì ảo, thủ pháp kì ảo,...) xuất hiện với tần số cao. Những yếu tố này đóng vai trò cốt lõi, tạo nên cấu trúc và mạch truyện. Đó là kì ảo hoang đường, thể hiện ước mơ và niềm tin vào công lí, ca ngợi phẩm chất tốt đẹp, làm nên đặc trưng của truyện truyền kì.

+ Ở Muối của rừng, nhà văn kiến tạo một số ít chi tiết có tính chất kì, lạ, hiếm gặp (đối lập với bình phàm) để tạo tình huống đặc biệt nhằm bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật trong truyện ngắn hiện đại. Đó là hiện thực kì ảo, làm điểm nhấn, góp phần thể hiện chủ đề, thể hiện sự bí ẩn của thiên nhiên, thức tỉnh con người chứ không chi phối trực tiếp đến cấu trúc nội dung hay mạch tự sự của tác phẩm.

LUYỆN TẬP

Câu 1. Nêu ý nghĩa nhan đề. Nhan đề đó góp phần thể hiện chủ đề của văn bản

Muối của rừng như thế nào?

– Ý nghĩa nhan đề: Nhan đề gợi ra câu chuyện về thiên nhiên như Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), Hoa rừng (Dương Thị Xuân Quý),… Nhan đề gợi ra những chuyện lạ (vì bình thường thì muối gắn với biển). Câu chuyện có những chi tiết lạ lùng liên quan đến hành trình trải nghiệm của nhân vật chính. Nhan đề kết nối chặt chẽ với phần kết của câu chuyện: Ông Diểu phóng sinh cho con khỉ, ra về gặp hoa tử huyền –“người ta vẫn gọi hoa này là muối của rừng”.

– Nhan đề thể hiện chủ đề văn bản. Đây là sự lặp lại có chủ ý của tác giả về kết cấu để nhấn mạnh thông điệp: con người sẽ được bình yên, no ấm khi biết sống hoà hợp với tự nhiên (“khi rừng kết muối, đấy là điềm báo đất nước thanh bình, mùa màng phong túc.”).

Câu 2. Cách đọc hiểu các yếu tố kì ảo trong truyện hiện đại.

Cách đọc hiểu các yếu tố kì ảo trong truyện hiện đại:

– Đọc kĩ văn bản, rà soát những yếu tố li kì.

– Đặt chi tiết trong ngữ cảnh, nhận thấy vai trò của chúng trong việc khắc hoạ nhân vật.

– Đánh giá vai trò của chi tiết kì ảo:

+ Được sử dụng như một phương thức nghệ thuật để phản ánh thực tại

+ Thể hiện quan niệm về thế giới và xã hội với đề tài, thủ pháp,… vô cùng phong phú, đa dạng.

+ Tham gia vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm truyện hiện đại thường có tác dụng tạo bối cảnh, mang lại tính li kì, hấp dẫn cho câu chuyện.

+ Nhận diện về phong cách nhà văn.